Jest taki moment, który zna każdy, kto choć raz kupował prezent fanowi popkultury. Wiesz, że obdarowywany kocha Star Wars. Wiesz też, że ma już trzy Vadery w różnych skalach, kubek dostał w zeszłym roku od kogoś innego, a koszulka to loteria rozmiarowa. Stoisz więc przed regałem, przesuwasz wzrokiem po figurkach, breloczkach i lampkach, i mijasz jedną rzecz, której właściwie nikt nie bierze na poważnie. Skarbonki kolekcjonerskie leżą w sklepach dokładnie tam, gdzie nikt ich nie szuka, chociaż to jedna z niewielu kategorii, w której produkt robi dwie rzeczy naraz: stoi na komodzie i ma funkcję.

Kategoria, której nie ma w nawigacji

W sklepie próżno szukać zakładki „Skarbonki”. Te produkty siedzą w dziale Gadżety, w podkategorii Pozostałe Gadżety, razem ze wszystkim, czego nikt nie umiał przypisać nigdzie indziej. Podobnie bywa w polskich poradnikach prezentowych: skarbonka pojawia się tam jako jedno hasło na liście akcesoriów, gdzieś między kubkiem a lampką nocną. Nikt nie traktuje jej jak osobnego segmentu z własnymi producentami, liniami katalogowymi i różnicami konstrukcyjnymi. A te różnice są, i to spore, większe niż widać z dwóch metrów od regału.

Star Wars, czyli od czego to się zwykle zaczyna

Jeżeli ktoś w ogóle kojarzy kolekcjonerską skarbonkę, to najczęściej właśnie z tej franczyzy. Thumbs Up wypuścił skarbonkę Original Stormtrooper o wysokości 16 centymetrów, opartą na klasycznym hełmie szturmowca z pierwszej trylogii. To rozmiar, w którym rzecz przestaje być bibelotem, a jeszcze nie zaczyna zajmować całego biurka. Hełm ma tu zresztą przewagę nad postacią: działa jako kształt sam w sobie, bez twarzy, bez pozy, bez konieczności trafienia w ulubionego bohatera obdarowywanego. Trudno się pomylić, kupując komuś szturmowca.

Ciekawsze jest jednak to, co zrobił Monogram Int. Firma prowadzi linię PVC Figural Bank, w której typowy format to około ośmiu cali, czyli mniej więcej dwadzieścia centymetrów. W katalogu siedzą Darth Vader, R2-D2, Boba Fett i Grogu, i różnica między nimi jest większa, niż sugeruje wspólny format: Vader to zwarta bryła czerni bez detali odwracających uwagę, R2-D2 gra fakturą metalu i okrągłych paneli, a Grogu, najmłodszy w tej stawce, sprzedaje się właściwie samym wyrazem twarzy, bez żadnej sztuczki konstrukcyjnej. Do tego dochodzi rzecz, która wyłamuje się ze schematu figury postaci: bank na monety w kształcie Millennium Falcona.

To YT-1300 ustawiony pod kątem około trzydziestu stopni na czarnej podstawie z logo Star Wars, z odwzorowanymi działami laserowymi i anteną radaru. Skarbonka udaje tu model kolekcjonerski i robi to na tyle serio, że po zdjęciu jej z komody trzeba przez chwilę szukać, gdzie właściwie jest szczelina. Ustawienie pod kątem to zresztą decyzja czysto ekspozycyjna: statek wygląda, jakby wchodził w manewr, zamiast leżeć płasko jak model z gabloty muzealnej. Wystarczy zestawić ją z Vaderem stojącym prosto na własnej podstawie, żeby zobaczyć, że Monogram w jednej linii miesza dwa zupełnie różne języki formy: portret postaci i model pojazdu, bez wrażenia przypadkowości.

Skarbonki kolekcjonerskie: trzy firmy, trzy różne pomysły na to samo

Rynek skarbonek kolekcjonerskich dzieli się w praktyce między kilku producentów, ale trzech z nich definiuje, jak ten produkt w ogóle wygląda. Każdy podszedł do tematu inaczej, i to nie są kosmetyczne różnice.

Beast Kingdom, tajwański producent, prowadzi linię Vinyl Piggy Bank w ramach Power Series, z kodem katalogowym VPB lub VPBP. Materiał to miękki winyl, deklarowany wprost przez producenta. Formaty są dwa: mały, mieszczący się mniej więcej w przedziale od dwunastu do szesnastu centymetrów, oraz Large, gdzie wersja Stitcha ma blisko czterdzieści cztery centymetry i obrotowe uszy. Licencje idą szeroko: Disney i Pixar, Peanuts ze Snoopym, Toy Story, How to Train Your Dragon, Marvel, Ulica Sezamkowa.

Monogram trzyma się jednego formatu i twardego PVC. Tu nie ma zabawy w skalowanie, jest za to konsekwencja: dwadzieścia centymetrów, solidna bryła, konkretna waga. Skarbonka Young-hee z Squid Game waży 358 gramów i ma oznaczenie wiekowe 12+, co samo w sobie mówi, do kogo ten produkt jest kierowany.

Ta ostatnia pozycja pokazuje przy okazji, że skarbonka przestała być produktem wyłącznie dla dzieciaków i fanów Disneya. Wielka lalka z pierwszego odcinka Squid Game, odlana w PVC i postawiona na komodzie jako pojemnik na drobne, to żart, który rozumie każdy, kto widział serial. Monogram sięga po licencje serialowe równie chętnie jak po filmowe, w tym samym formacie, w którym robi Vadera, bez taryfy ulgowej. Zanim ktoś stwierdzi, że dla fana akurat tego tytułu „na pewno nic takiego nie ma”, niech najpierw zajrzy do ich katalogu. Bywa, że jest.

Plastoy poszedł w trzecią stronę, o czym za chwilę osobno. Najpierw zestawienie, bo tabela pokazuje różnice szybciej niż trzy akapity opisu.

Francuzi robią popiersia

Plastoy to producent, o którym w Polsce mało kto mówi, a działa od ponad ćwierćwiecza. Firma ma siedzibę w Sainte Marguerite d'Elle, a jej studio kreatywne oraz warsztaty rzeźby i formowania historycznie związane były z Normandią. Ich pomysł na skarbonkę jest inny niż u konkurencji: zamiast pełnej figury dostajesz popiersie w stylistyce chibi, około piętnastu, szesnastu centymetrów, z PVC malowanego ręcznie. Popiersie ma tę praktyczną zaletę, że przy tej samej wysokości mieści więcej objętości niż smukła sylwetka, a przy okazji wygląda jak mniejszy krewny drogich biustów kolekcjonerskich.

Najmocniej reprezentowany jest tu Dragon Ball: Majin Boo, Son Gohan, Vegeta, Son Goku i Chibi Bust Bank z Piccolo, szesnastocentymetrowe popiersie zamykające tę piątkę. Osobno funkcjonuje mniejsza seria Crystal Ball money box, mieszcząca się mniej więcej między dziewięcioma a trzynastoma centymetrami. To już inna liga niż popiersia chibi: mniejsza bryła, prostsza forma, bliżej gadżetu na biurko niż przedmiotu, który eksponuje się na wysokości wzroku obok innych figur. Dla kogoś, kto chce zmieścić kilka skarbonek na wąskiej półce, to bywa praktyczniejszy wybór niż szesnastocentymetrowe popiersie. Katalog Plastoya sięga jednak dalej niż anime, i to jest jego najciekawsza cecha: Asterix z Idefiksem i Obeliksem, Jujutsu Kaisen z Sukuną, Grendizer, Chi's Sweet Home. Trudno wskazać drugą firmę, która w tej samej linii produktowej trzyma galijskiego wojownika i króla klątw.

Otwór, zatyczka i materiał: co naprawdę decyduje o zakupie

Jest jeden parametr, na który naprawdę trzeba patrzeć przed zakupem, a którego prawie nikt nie sprawdza: czy skarbonka ma dwa otwory, czy jeden. Brzmi banalnie. Banalne nie jest.

Monogram rozwiązuje sprawę po inżyniersku: szczelina na monety znajduje się z tyłu figury, a w podstawie siedzi plastikowa zatyczka, którą się wyjmuje. Wsypujesz, wysypujesz, wkładasz z powrotem, przedmiot wraca na miejsce bez śladu. Klasyczne rozwiązanie, znane z tysiąca zwykłych skarbonek, ale w produkcie kolekcjonerskim znaczy więcej niż w plastikowej śwince z kiosku.

Bo alternatywa wygląda tak: Sesame Street Piggy Vinyl Bank Big Bird 12 cm ma otwór na monety z tyłu figury i tyle informacji podaje karta produktu. Nie ma tu deklaracji o wyjmowanej zatyczce. W praktyce sporej części skarbonek dekoracyjnych nie da się opróżnić inaczej niż przez wytrząsanie monet tą samą szczeliną, którą wpadały, a to potrafi zająć dłuższą chwilę i skończyć się porysowaną krawędzią otworu.

Powiem wprost: konstrukcja bez zatyczki to wada, nie feature. Argument „przecież skarbonkę się rozbija” działa przy ceramicznej śwince za kilka złotych. Nie działa przy licencjonowanej figurze, którą ktoś kupił, bo dobrze wygląda na komodzie. Nikt przy zdrowych zmysłach nie rozwali młotkiem Piccolo, żeby wyjąć uzbierane pięciozłotówki. Efekt jest taki, że część tych produktów funkcjonuje w domach jako figurki, które przypadkiem mają dziurę w plecach, a monety zostają w środku na zawsze, w roli balastu.

Jeżeli więc kupujesz to komuś, kto faktycznie zamierza wrzucać drobne, sprawdź opis pod kątem podstawy i poszukaj zdjęcia spodu figury. Jeżeli kupujesz obiekt na regał, a moneta wpadnie tam raz na rok, symbolicznie, konstrukcja przestaje mieć znaczenie i możesz patrzeć wyłącznie na rzeźbę i malowanie.

Różnicę materiału czuć zresztą w pierwszej sekundzie po wyjęciu z pudełka, i to ona w dużej mierze tłumaczy, skąd biorą się te różnice konstrukcyjne. Miękki winyl Beast Kingdom lekko ustępuje pod palcem, wybacza upadek z niskiej wysokości i daje bardziej zaokrąglone, kreskówkowe kształty. Twardy PVC Monogramu i Plastoya jest sztywny, cięższy w odczuciu i lepiej trzyma ostre detale, za to nie ma litości dla podłogi.

To samo tworzywo zachowuje się zresztą inaczej w różnych skalach. Mały format Beast Kingdom, między dwunastoma a szesnastoma centymetrami, to wciąż przedmiot, który bez problemu przekłada się z ręki do ręki. Ale wersja Large, blisko czterdziestu czterech centymetrów, z obrotowymi uszami przy modelu Stitcha, to już bryła, którą się raz stawia na komodzie i zostawia w spokoju, bo w tej skali miękki winyl przestaje być czymś, co przypadkiem strąci się ze stołu bez konsekwencji.

W praktyce sprowadza się to do pytania, gdzie ta rzecz stanie. Winyl w małym formacie zniesie przeprowadzkę, kota i dziecko. Twardy PVC w dwudziestu centymetrach lepiej wygląda z bliska, ale wolałbym go trzymać wyżej niż na parapecie.

Komu to kupić, a komu odpuścić

Najlepiej ten prezent działa w jednej konkretnej sytuacji: gdy obdarowywany ma już figurki, ale nie ma niczego, co łączy fandom z codziennym życiem mieszkania. Skarbonka jest przedmiotem użytkowym, więc ląduje w przedpokoju, na parapecie w kuchni albo obok kluczy, tam gdzie figurka kolekcjonerska nigdy by nie trafiła. To jedna z niewielu kategorii gadżetów, która ma prawo stać poza strefą kolekcji i nie wygląda tam dziwnie.

Druga dobra sytuacja to prezent międzypokoleniowy. Licencje spoza anime robią tu robotę, o której mało kto pamięta: Asterix i Obelix, Ulica Sezamkowa, Peanuts ze Snoopym. Rodzic, wujek albo dziadek, który nie wie, kto to Gojo, doskonale wie, kto to Obeliks. Skarbonka z Iron-Manem z linii Piggy Vinyl Bank działa podobnie szeroko, bo hełm Iron Mana rozpoznaje dziś praktycznie każdy, kto choć raz włączył telewizor w ostatnich piętnastu latach.

Komu odpuścić? Twardemu kolekcjonerowi, który kupuje wyłącznie skalowane figurki jednej linii i pilnuje spójności regału. Dla niego skarbonka będzie ciałem obcym i wyląduje w szafie. Odpuściłbym też przy małych dzieciach, i to nie z powodu materiału, tylko oznaczeń: Young-hee od Monogramu ma na opakowaniu 12+ i waży ponad trzysta pięćdziesiąt gramów, a to nie jest przedmiot do zabawy na dywanie. Zresztą sam dobór postaci z Squid Game na prezent dla dziecka to osobna rozmowa. Przy najmłodszych sensowniej patrzeć na miękki winyl i licencje pokroju Ulicy Sezamkowej.

Sakamoto Days, czyli że ta linia wciąż żyje

Łatwo pomyśleć, że skarbonki to relikt, do którego producenci wrzucają licencje sprzed dekady. Nieprawda. Beast Kingdom wpuścił do linii Vinyl Piggy Bank tytuły całkiem świeże, w tym skarbonkę z Taro Sakamoto, czyli emerytowanego zabójcę prowadzącego sklepik osiedlowy. Trudno o postać lepiej pasującą do przedmiotu, w którym trzyma się resztę z zakupów.

Ta sama logika działa przy Squid Game. Serial dostał skarbonkę Young-hee od Monogramu, a równolegle Beast Kingdom wypuścił Squid Game Action Figure with Sound Young Hee Doll 30 cm, czyli tę samą lalkę w formie figury z dźwiękiem. Dwie firmy, ta sama postać, dwa zupełnie inne produkty. Podobnie jest ze Stitchem: u Monogramu to dwudziestocentymetrowa figura z PVC, u Beast Kingdom wersja Large sięga blisko czterdziestu czterech centymetrów i ma obrotowe uszy. Kupując prezent, łatwo pomylić te warianty, bo w nazwach różni je jedno słowo.

Nie wszystko, co brzęczy, jest skarbonką

Przy okazji tej kategorii łatwo pomylić dwie różne rzeczy. Toss a Coin to Your Witcher od Fanattik to moneta kolekcjonerska w edycji limitowanej, a nie pojemnik na monety. Ładny gadżet, zupełnie inna funkcja. Wychodzi to na jaw dopiero przy rozpakowaniu, więc lepiej sprawdzić opis, gdy szukasz prezentu po samym słowie „coin” w nazwie produktu.

O co pytają kupujący skarbonki

Czy da się wyjąć monety bez rozbijania figury?

Zależy od producenta. Monogram stosuje plastikową zatyczkę w podstawie, którą się wyjmuje, więc opróżnianie jest bezproblemowe. Przy modelach z samym otworem na monety z tyłu, jak Big Bird od Beast Kingdom, karta produktu nie deklaruje wyjmowanej zaślepki, więc przed zakupem sprawdź opis podstawy. Dla kogoś, kto realnie chce odkładać drobne, to najważniejsza informacja w całym opisie.

Jaki rozmiar wybrać?

W ofercie GeekUp.pl rozpiętość idzie mniej więcej od dwunastu centymetrów, jak Big Bird i Iron-Man, do dwudziestu, jak Stitch i Young-hee. Dwanaście centymetrów zmieści się na wąskiej półce nad biurkiem i nie zdominuje otoczenia. Dwadzieścia to już obiekt, który sam ustawia kompozycję na komodzie. Wersje Large od Beast Kingdom, sięgające czterdziestu kilku centymetrów, to zupełnie inna kategoria przedmiotu, bliżej mebla niż gadżetu.

Miękki winyl czy PVC, jeśli mam wybór?

Dla postaci kreskówkowych i dla domu, w którym kręcą się dzieci, praktyczniejszy jest miękki winyl, bo lepiej znosi kontakt z podłogą. Do rzeźb z dużą liczbą drobnych detali, jak Millennium Falcon z działami laserowymi i anteną radaru, lepiej sprawdza się twardy PVC, który trzyma ostre krawędzie i nie odkształca się przy chwytaniu.

Czy to sensowny prezent dla dorosłego fana?

Tak, o ile nie traktujesz go jako drobiazgu dorzuconego do paczki. To produkt z tej samej ligi co porządna figurka licencyjna, nie breloczek ani wypełniacz, więc broni się samodzielnie. Największą zaletą jest to, że nie konkuruje z kolekcją, tylko żyje obok niej, w miejscu, gdzie zwykłej figurki nikt by nie postawił.

Gdzie ich szukać, skoro nie mają własnej zakładki

W ofercie GeekUp.pl znajdziesz skarbonki kolekcjonerskie w dziale Gadżety, w podkategorii Pozostałe Gadżety, wymieszane z resztą akcesoriów fanowskich. Są tam produkty Beast Kingdom z linii Vinyl Piggy Bank, figury i modele Monogram Int., popiersia Plastoya z Dragon Balla oraz pozycje spoza wielkiej trójki, jak Stormtrooper od Thumbs Up. Zajrzyj do kategorii Gadżety i przejrzyj ją spokojnie, bo to jeden z tych zakątków sklepu, w którym najciekawsze rzeczy nigdy nie leżą na wierzchu.